Zoeken

Door: Zita van Ree

Bijna maandelijks berichten de Braziliaanse kranten over slaven die door de autoriteiten zijn bevrijd. De bevrijdingsacties vinden plaats in textielfabrieken en mijnbouwbedrijven, maar het overgrote deel van de slaven zit op plantages van grote fazendeiros (grootgrondbezitters), ver weg van de bewoonde wereld.

Het is moeilijk te geloven dat slavernij vandaag de dag nog bestaat. De Hollywood kaskraker Blood Diamond, over de relatie tussen de Europese diamanthandel en de oorlog en slavernij in Sierra Leone, en de opspraak rond de slavenvrije chocolade van Tony’s Chocolonely maakten dat dit jaar echter weer eens duidelijk aan de Nederlandse consument. Spijtig genoeg blijft het niet bij diamanten en chocolade. Ook bij koffie en soja, volop geïmporteerd vanuit bijvoorbeeld Brazilië, is slavernij aan de orde van de dag. Volgens de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) werken er momenteel tussen de 25.000 en 40.000 slaven in Brazilië.

Van vrij mens tot slaaf
De slaven zijn meestal afkomstig uit plattelandsdorpjes waar een chronisch tekort aan werkgelegenheid heerst. Met mooie praatjes en het vooruitzicht op een stevig salaris worden vooral jonge mannen, indígenas en soms zelfs kinderen gerekruteerd door zogenaamde gatos. Vervolgens worden ze ver van huis de binnenlanden in gebracht en de buitensporige kosten van dit transport worden van hun nog niet verdiende loon ingehouden. Soms moeten de werknemers nog weken wachten voordat zij aan het werk mogen en in de tussentijd lopen hun schulden op. Maaltijden, onderdak, zeep en werktuigen worden tegen woekerprijzen van hun magere salaris afgetrokken, waardoor zij in een positie van diepe schulden terechtkomen. De fazendeiro zorgt er immers altijd voor dat de schulden uitstijgen boven het uit te keren loon. Wie probeert weg te komen zonder zijn schulden te hebben afbetaald loopt het risico een kogel door het hoofd te krijgen. Bovendien zijn de plantages vaak zo afgelegen dat ontsnapping vaak onmogelijk is.

Deze vorm van schuldenslavernij komt voor in heel Brazilië, het meest in de staten rond het Amazonegebied. De politie deed tot nu toe invallen in onder anderen koffie-, soja-, peper- en ethanolplantages. Ook bij de houtkap in het Amazone regenwoud wordt op grote schaal gebruik gemaakt van deze vorm van slavernij.

Bij de beesten af
De slaven brengen de nacht door in oude tenten of in hangmatten in overvolle gammele barakken, zonder elektriciteit, sanitair of drinkwater. Met vaak maar één maaltijd per dag maken ze werkdagen van soms wel dertien uur, zeven dagen per week. Regelmatig worden ze ook fysiek mishandeld. Neide de Oliveira, die in 1998 de eerste rechter in Brazilië was die een slavenhouder veroordeelde vertelt: ‘Ik sprak op een slavenplantage eens een werknemer met malaria. Zijn baas had hem paracetamol gegeven en zei dat hij hier twee maanden voor moest werken. Ik vroeg hem waarom hij niet was gevlucht, waarop hij antwoordde: “Hiervandaan vluchten? Ik heb geen geld, dus hoe kan ik zo thuiskomen?”’

Ook de gevolgen voor de families van de slaven zijn triest: ‘Mijn kinderen en ik vergingen van de honger, terwijl wij ons zorgen maakten over mijn man. Ik moest bij mensen bedelen om voedsel en werk om te overleven,’ aldus de geëmotioneerde vrouw van een voormalig slaaf.

De omstandigheden waarin de huidige slaven verkeren is vaak nog slechter dan voor de afschaffing van de slavernij in 1888. Marcelo Campos van het Braziliaanse ministerie van arbeid stelt: ‘De slaven uit Afrika waren eigendom van de grootgrondbezitter, dus men zorgde ervoor dat zij in leven bleven. De slaven van vandaag doen er voor de grootgrondbezitter niet toe. Hij gebruikt hen als een tijdelijk en vervangbaar voorwerp.’

De schande van Brazilië
Meteen na zijn aanstelling in 2002, maakte president Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva miljoenen dollars vrij om ‘De schande van Brazilië’ aan te pakken. Conatrae, de nationale commissie voor de verbanning van de slavenarbeid, werd in het leven geroepen en ontwikkelde een nationaal actieplan.

Grupos Móvel de Fiscalização do Trabalho Escravo (mobiele anti-slavernij eenheden), bestaande uit arbeidsinspecteurs en politie, zijn sinds 2003 fors uitgebreid. In verrassingsacties worden de slaven bevrijd en de schuldigen opgepakt. Dat dit gevaarlijk werk is, mag duidelijk zijn: in januari 2004 werden vier arbeidsinspecteurs tijdens een routine-inspectie doodgeschoten.

Na de bevrijding van de slaven, wordt de grootgrondbezitter gedwongen om het verschuldigde loon vrij te maken. De politie keert het ter plekke aan de bevrijdde slaven uit. Ook ontvangen zij van de overheid gedurende drie maanden een werkloosheidsuitkering, een Bolsa Familiar (uitkering voor de allerarmste families) en worden zij waar mogelijk opgevangen door non-gouvernementele organisaties die hen een opleiding- of werktraject bieden.

De grootgrondbezitter wordt voor de rechter gesleept. Helaas is het in de praktijk moeilijk de schuldigen te straffen. Zij beschikken vaak over goede advocaten die de rechtszaak net zo lang weten te rekken tot er in plaats van een gevangenisstraf van acht jaar, alleen nog een geldboete van ongeveer 100 euro per slaaf overblijft. Dit is voor de grootgrondbezitters niet meer dan een klein deel van hun ‘post onvoorzien’. Er ligt nu een wetsvoorstel in het parlement om de grootgrondbezitters harder te straffen door hun grond in beslag te nemen.

De Braziliaanse overheid publiceert op internet een ‘zwarte’ lijst van ondernemingen die van slavernijpraktijken beschuldigd zijn. Het bedrijfsleven sloot een pact om geen zaken meer met deze ondernemingen te doen. In 2005 volgden de banken die geen krediet meer aan deze ondernemingen verstrekken. Tot slot lanceerde de overheid een Nationale campagne om de bevolking te waarschuwen voor de mooie praatjes van de gato’s.

Lula’s paradepaardje in gevaar?
De ILO prees Brazilië om zijn effectieve aanpak van de slavenarbeid. Sinds 1995 zijn er volgens ILO-Brazilië meer dan 25.000 slaven bevrijd op 1600 boerderijen, waarvan het grootste deel na de lancering van de nationale campagne in 2003. ‘Onder Lula is Brazilië een voorbeeld geworden voor andere landen wat betreft de strijd tegen slavenarbeid,’ zegt Patricia Audi, coördinator van de slavenbestrijdingsprojecten bij ILO-Brazilië. ‘Nooit zijn er zoveel slaven bevrijd, nooit zijn er zoveel mensen beboet, nooit zijn er zoveel mensen veroordeeld, en nooit is de bevolking zo bewust gemaakt.’ Andere Latijns-Amerikaanse landen, zoals Peru en Bolivia, maken inmiddels ook plannen om slaven- en dwangarbeid aan te pakken. De ILO schreef een rapport ter voorbereiding op de Regional Meeting for the America’s in mei 2006, met aanbevelingen.

In maart 2007 leek het effectieve beleid van Lula echter in gevaar te komen door de invoering van de Super-Receita. Deze nieuwe wet verenigt twee belastingdepartementen en probeert daarmee de bureaucratie te verminderen. Een amendement op die wet bracht echter met zich mee dat ambtenaren minder bevoegdheden zouden hebben om de relaties te onderzoeken tussen werkgevers en werknemers en om misbruik door werkgevers te beboeten. Activisten vreesden dat het de overheid zou beperken in de strijd tegen de schuldenslavernij. Lula gebruikte, tot ergernis van het bedrijfsleven, zijn veto om het controversiële amendement te blokkeren, waarna duizenden mensen de straat op gingen om Lula bij zijn besluit te steunen. Een nieuw amendement is nu in de maak, waarbij hopelijk meer rekening is gehouden met de gevolgen voor het beleid tegen slavenarbeid.

Dat de strijd tegen schuldenslavernij in Brazilië een goed en belangrijk initiatief is mag duidelijk zijn. Echter, waar aan de ene kant gestreden wordt tegen slavernij, wordt aan de andere kant de grootschalige op export gerichte landbouw gestimuleerd, zoals soja en ethanol. Kleine boeren worden weggeconcurreerd en voor hen zit er meestal niets anders op dan ieder werk aan te nemen dat de grote landbouwbedrijven te bieden hebben, voor welk loon dan ook. De grens tussen slavernij en ‘in vrijheid’ werken tegen een hongerloon, zal in de toekomst alleen maar vager worden; de positie van de boeren om zich te weren tegen slavernij, alleen maar zwakker.

Bronnen:
The Guardian
Mongaby
Christian Science Monitor
International Metalworkers Federation
International Labour Organisation
International Business Times
Movimiento Sem Terra
Amnesty International Vlaanderen
Reporter Brasil

Voorlichtingsvideo van de Braziliaanse overheid (Portugees)

Bron: Noticias

Stem of voeg toe aan :  

Reacties