Zoeken

De Braziliaanse ‘Bolsa Familia’, het sociale programma waarmee president Lula zich nationaal en internationaal op de kaart heeft gezet, bestaat inmiddels alweer 5 jaar. Het Braziliaanse opinieblad ‘Epoca’ wijdde een 20 pagina’s tellende reportage aan het programma dat het dagelijks leven van 1 op de 5 Brazilianen een beetje heeft verbeterd. Hieronder volgt een korte bewerking van het artikel.      

Wat is de ‘Bolsa Familia’?

De ‘Bolsa Familia’, of kortweg ‘Bolsa’ (subsidie), is door de regering Lula in 2003 ingesteld als deel van het sociale regeringsbeleid ‘Fome Zero’ (Geen Honger). Het is het grootste sociale subsidieprogramma ter wereld en bereikt 36 miljoen Brazilianen. Per jaar wordt er zo’n 2,5% van de totale regeringsuitgaven besteed aan de ‘Bolsa’. Het programma komt er in het kort op neer dat arme families financiële steun ontvangen op voorwaarde dat hun kinderen ingeënt worden en naar school gaan. Families met een inkomen tot 60 reais (zo’n 25 euro) per persoon per maand krijgen 62 reais per maand. Daarnaast krijgen ze voor elk kind een extra bedrag van 20 reais per maand. Families met een inkomen tussen de 60 en 120 reais per persoon per maand, kunnen aanspraak maken op de subsidie van 20 reais per maand per kind.

De voorwaarden voor het programma zijn voor alle families duidelijk en als blijkt dat zij hier niet aan voldoen, worden ze na een aantal waarschuwingen uit het programma gezet. Pas na 180 dagen kunnen zij opnieuw aanspraak maken op de ‘Bolsa’. De subsidie die maandelijks bij de bank kan worden opgehaald, staat bij voorkeur op naam van de moeder van het gezin. Dit is om er voor te zorgen dat het geld ten goede komt aan de familie en bijvoorbeeld niet wordt opgedronken door de vader. Van alle begunstigden van het programma is inderdaad 94% vrouw.  

Tot  de jaren ‘90 bestonden er sociale programma’s die zorgden voor eten en andere basisbehoeften maar vanaf de regering Fernando Henrique Cardoso (1995 – 2002) ontstonden er programma’s die subsidies verstrekken in plaats van eten uit te delen. Dit zorgt ervoor dat naast een inkomensverbetering van de families, ook de lokale economieën gestimuleerd worden. Met name in kleine stadjes in het noorden en noordoosten van Brazilië, daar waar meer dan de helft van de subsidies wordt betaald is het effect van de ‘Bolsa’ op de lokale economie inderdaad groot.

Het programma bestrijdt dus de honger in Brazilië en stimuleert op een hele directe manier dat kinderen naar school gaan in plaats van werken om mee te helpen het eten op tafel te krijgen. In binnen en buitenland wordt het programma geprezen maar er wordt ook de nodige kritiek op geuit. Al sinds de invoering van de ‘Bolsa’ zijn er discussies over de aard van het programma. Werkt de ‘Bolsa’ niet in de hand dat armen liever elke maand hun subsidie in ontvangst nemen in plaats van op zoek te gaan naar werk? Moet de regering er juist niet voor zorgen dat het de financiële onafhankelijkheid van haar bevolking stimuleert in plaats van haar afhankelijk te maken van een overheidssubsidie? Dit zijn geen impertinente vragen maar fundamenteel voor elk sociaal programma. 

Voor- en tegenstanders

De voorstanders van het programma beamen dat er nog vele uitdagingen in het verschiet liggen.  Maar wat zijn volgens hen de voordelen van het programma?

1. Armoede, honger en ongelijkheid zijn afgenomen in de afgelopen 5 jaar. Hierbij moet wel worden aangemerkt dat de ‘Bolsa’ geholpen werd door de verhoging van het minimumloon, van 200 reais per maand in 2003 toen Lula aantrad naar 415 reais (165 euro) in 2008
2. Er gaan meer kinderen naar school. Van de kinderen tussen de 7 en de 14 jaar is het aantal naar school gaande kinderen in de afgelopen 5 jaar met 3 procentpunt gestegen. In het noordoosten van Brazilië, waar de helft van de subsidies wordt uitgereikt, is dit aantal met 7 procentpunt gestegen.
3. Het helpt de vrouwen in hun emancipatiestrijd in het nog altijd machistische Brazilië. De subsidies staan op hun naam wat hen de controle geeft over dit deel van het gezinsinkomen.  Volgens economist Gabriel Hartung van het wetenschapsinstituut Fundação Getúlio Vargas speelt er nog een neveneffect. Het simpele feit dat zonder zijn familie het inkomen van de vader vermindert, werkt in de hand dat minder vaders hun gezin in de steek laten. Op deze manier helpt de ‘Bolsa Familia’ families dus bij elkaar te houden, niet uit liefde maar vanwege financiële redenen. Hartung zegt dat dit op de lange termijn helpt om de criminaliteit te verminderen. Verschillende studies tonen namelijk aan dat een opvoeding zonder vader de kansen vergroot dat kinderen de criminaliteit ingaan.
4. Het is een gericht programma: 80% van de financiële steun komt ten goede aan de armste 20% van de Braziliaanse bevolking.
5. Het vergroot het belang van administratieve processen en toezicht. De gemeenten zijn door het programma verplicht alle families te registreren en bij te controleren of de kinderen daadwerkelijk naar school gaan.

De belangrijkste bezwaren van de tegenstanders komen erop met name op neer dat het programma geen concrete lange termijn oplossing biedt voor het armoedeprobleem in Brazilië. De ‘Bolsa’ biedt geen reëel perspectief op een baan en daarmee ook niet op een (stapsgewijze) financiële onafhankelijkheid.  Afhankelijk van de duur van het programma, zal de subsidie gezien worden als een recht en voor frustratie zorgen als het programma wordt stopgezet.

Andere bezwaren hebben te maken met een gebrek aan toezicht en fraude. Als gevolg hiervan zou het programma de doelgroep, namelijk de armsten van de samenleving niet bereiken en ten goede komen aan velen die de subsidie niet nodig hebben. Vanwege ditzelfde gebrek aan toezicht, is het ook moeilijk te zeggen of de kinderen daadwerkelijk naar school gaan. 

Toekomst van de ‘Bolsa’

De voorstanders van de ‘Bolsa’ zien ook in dat er de komende jaren wel wat verbeteringen zullen moeten worden doorgevoerd zodat het programma een internationaal voorbeeld blijft, zoals de Wereldbank de ‘Bolsa Familia’ in april dit jaar noemde.

Eén van de grootste uitdagingen op dit moment is het bestrijden van kinderarbeid. Uit studies van IPEA (het Braziliaans Instituut voor Toegepast Economisch Onderzoek) blijkt dat arme kinderen nog steeds werken, ook al gaan ze naar school. Het geld dat ze op straat verdienen is vele malen meer dan de subsidie die maandelijks via de ‘Bolsa’ binnenkomt. In Brazilië zijn er 2,5 miljoen kinderen tussen de 5 en 15 jaar die werken en tussen 2006 en 2007 is dit aantal slechts met 0,3% verminderd. Het bedrag van de ‘Bolsa’ is dus te klein om de inkomsten uit kinderarbeid te kunnen vervangen.

Daarnaast staat er op de agenda dat het toezicht verbeterd moet worden en op deze manier fraude moet worden tegengegaan. Hoewel grote corruptieschandalen aan de ‘Bolsa Familia’ voorbij lijken te gaan, vindt fraude op kleine schaal veel plaats. Het kopiëren van de ‘Bolsa’ kaarten en het uitbetalen van de subsidies aan mensen die buiten het programma vallen komt veel voor. In Medeiros Neto in de staat Bahia werden er bijvoorbeeld subsidies uitbetaald aan 50 personen van de lokale elite, boeren en ondernemers. Dit betekent dat anderen, voor wie het geld bedoeld is, niets krijgen. De enige manier om dit soort fraudes tegen te gaan is het verbeteren van de sociale controle.

Een ander punt is de ongelijke koopkracht in de diverse regio’s in het land. Het tijdschrift ‘Epoca’ laat twee Braziliaanse huisvrouwen aan het woord over het programma. Rosilene, 35 jaar en ontvanger van de ‘Bolsa’ in de staat Pernambuco in het noordoosten van Brazilië ontvangt per maand 102 reais. Omdat haar man geen vaste baan heeft, is dit het enige geld waar de familie met 3 kinderen op kan rekenen. Bijna een maand lang kan zij haar gezin met dit geld onderhouden. Anders is het in het huis van Ana Luzia in de zuidelijke zone van de stad São Paulo. Zij ontvangt 122 reais om haar man en 5 kinderen te kunnen onderhouden. Alleen bij de slager geeft ze al 300 reais per maand uit. Een t-shirt dat zij in São Paulo koopt kost 20 reais, in het Noordoosten zou ze daar 7 reais aan kwijt zijn. Dit praktische voorbeeld laat zien dat de efficiëntie van het programma veel groter is in de kleinere steden en het binnenland dan in de grote steden. In de toekomst zal de hoogte van de subsidie dus geografisch gedifferentieerd moeten worden. 

Tot slot staat er op de agenda dat 2,5 miljoen armen aan het programma worden toegevoegd. Dit zijn mensen die volgens de berekening van de ‘Bolsa’ recht op de subsidie hebben. In Brazilië staan  veel mensen niet ingeschreven, hebben zelfs geen geboorteakte. Het land is zo groot en de infrastructuur in sommige delen van het land zo slecht dat dit nauwelijks te controleren valt. Zij maken dus officieel geen aanspraak op de subsidie omdat ze nergens staan ingeschreven. En als men wel van het bestaan afweet, spelen er soms ook praktische problemen mee. Dit was bijvoorbeeld het geval met de archipel Bailique in het noordoosten van Brazilië. 200 kilometer en 12 uur met de boot vanaf Macapá, wonen er zo’n 1000 personen in 32 gehuchten in extreme armoede. Dit jaar zijn er 587 families opgenomen in het programma. Waarschijnlijk zal het transport naar een bankfiliaal hen het grootste deel van het maandelijkse bijstand kosten. Het Ministerie van Sociale Ontwikkeling overweegt daarom andere betalingsmanieren. Op dit moment bestaan er echter geen plannen om het programma uit te breiden op de korte termijn. Vanwege de crisis zal de Braziliaanse regering 15 miljard reais minder belastinggeld binnenkrijgen dit jaar.

Brazilië is nog steeds één van de landen met de grootste inkomensongelijkheid ter wereld, het staat op de 11^de  plaats, na voornamelijk Afrikaanse landen. Naast het investeren in overheidssubsidies is een grote investering en verbetering van het publieke onderwijs van groot belang om het gat tussen arm en rijk kleiner te maken. Maar ondanks de beperkingen van de ‘Bolsa’ zijn er nu heel wat Braziliaanse kinderen die dankzij het programma naar school gaan en stiekem durven te dromen van een toekomst als vrachtwagenchauffeur of misschien zelfs wel arts. 20 jaar geleden konden hun ouders alleen maar dromen van een volle maag.

Stem of voeg toe aan :  

Reacties